فصل چهارم#

عملیات حسابداری در مؤسسات بازرگانی (بخش اول)#

پس از مطالعه این فصل انتظار می‌رود فراگیر بتواند:

  1. ثبت رویدادهای مالی در مؤسسات بازرگانی را انجام دهد.

  2. ثبت خرید و فروش کالا را در سیستم ادواری انجام دهد.

  3. انواع تخفیفات خرید و فروش را بشناسد.

  4. نحوه محاسبه و ثبت تخفیفات تجاری و نقدی را انجام دهد.

  5. انواع برگشت از خرید و برگشت از فروش را تشخیص دهد.

  6. ثبت حسابداری برگشت‌ها و تخفیفات را انجام دهد.

  7. تفاوت سیستم ثبت دائمی و ادواری موجودی کالا را توضیح دهد.

  8. اثر تغییرات موجودی کالا بر سود مؤسسه را تحلیل کند.

  9. بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته را در سیستم ادواری محاسبه نماید.

مقدمه#

در فصل‌های قبل با عملیات حسابداری در مؤسسات خدماتی آشنا شدید. در مؤسسات خدماتی، درآمد از ارائه خدمات حاصل می‌شود؛ اما در مؤسسات بازرگانی، فعالیت اصلی خرید و فروش کالا به منظور کسب سود است.

تفاوت اصلی مؤسسات بازرگانی با مؤسسات خدماتی در وجود حساب «موجودی کالا» است.

سود مؤسسات بازرگانی از رابطه زیر به دست می‌آید:

سود = فروش - بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته - هزینه‌ها

بنابراین آشنایی با نحوه ثبت خرید، فروش، تخفیفات و محاسبه موجودی کالا اهمیت ویژه‌ای دارد.

سیستم‌های ثبت موجودی کالا#

برای ثبت عملیات مربوط به موجودی کالا دو روش وجود دارد:

  1. سیستم ثبت دائمی (Perpetual)

  2. سیستم ثبت ادواری (Periodic)

در این فصل تمرکز اصلی بر سیستم ثبت ادواری است.

سیستم ثبت دائمی موجودی کالا#

در این سیستم:

  • هنگام خرید کالا → حساب «موجودی کالا» بدهکار می‌شود.

  • هنگام فروش کالا → دو ثبت انجام می‌شود:

    الف) ثبت فروش ب) ثبت بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته

در نتیجه در هر لحظه می‌توان مانده موجودی کالا را از دفاتر استخراج کرد.

سیستم ثبت ادواری موجودی کالا#

در سیستم ادواری:

  • هنگام خرید کالا → حساب «خرید» بدهکار می‌شود.

  • هنگام فروش کالا → فقط حساب فروش ثبت می‌شود.

  • موجودی کالا طی سال در دفاتر ثبت نمی‌شود.

  • در پایان دوره از طریق انبارگردانی، موجودی تعیین می‌گردد.

فرمول محاسبه بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته در سیستم ادواری:

موجودی اول دوره + خرید خالص = کالای آماده برای فروش - موجودی پایان دوره = بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته

ثبت خرید کالا در سیستم ادواری#

تعریف حساب خرید#

حساب خرید برای ثبت کالای خریداری‌شده به منظور فروش استفاده می‌شود.

اگر کالا برای مصرف اداری خریداری شود، نباید در حساب خرید ثبت گردد.

۸۱/۲/۸ خرید کالا به مبلغ 2,300,000 ریال نقداً

ثبت در دفتر روزنامه:

خرید 2,300,000

صندوق 2,300,000

۸۱/۲/۱۵ خرید کالا به مبلغ 1,700,000 ریال نسیه

خرید 1,700,000

حساب‌های پرداختنی 1,700,000

خرید کالا 2,840,000 ریال 1,200,000 نقد و بقیه نسیه

خرید 2,840,000

صندوق 1,200,000 حساب‌های پرداختنی 1,640,000

پرداخت بدهی خرید نسیه#

در زمان پرداخت:

حساب‌های پرداختنی XXX

صندوق XXX

هزینه حمل کالای خریداری‌شده#

طبق استانداردهای حسابداری، هزینه حمل بخشی از بهای تمام‌شده کالا است.

در سیستم ادواری:

هزینه حمل خرید XXX

صندوق XXX

انواع تخفیفات خرید#

  1. تخفیف تجاری

  2. برگشت از خرید و تخفیفات

  3. تخفیف نقدی خرید

1) تخفیف تجاری#

تخفیف تجاری کاهش قیمت قبل از صدور فاکتور است. در دفاتر حسابداری ثبت نمی‌شود. خرید به مبلغ خالص ثبت می‌شود.

2) برگشت از خرید و تخفیفات#

اگر بخشی از کالا معیوب باشد یا برگشت داده شود:

حساب‌های پرداختنی XXX

برگشت از خرید و تخفیفات XXX

ماهیت حساب برگشت از خرید → بستانکار

3) تخفیف نقدی خرید#

اگر شرط مثلاً 2/10 , n/30 باشد یعنی:

2% تخفیف اگر ظرف 10 روز پرداخت شود.

ثبت هنگام استفاده از تخفیف:

حساب‌های پرداختنی 8,500,000

تخفیفات نقدی خرید 170,000 صندوق 8,330,000

ماهیت تخفیفات نقدی خرید → بستانکار

ثبت فروش کالا در سیستم ادواری#

فروش نقدی:

صندوق XXX

فروش XXX

فروش نسیه:

حساب‌های دریافتنی XXX

فروش XXX

دریافت وجه فروش نسیه#

صندوق XXX

حساب‌های دریافتنی XXX

تخفیفات فروش#

  1. تخفیف تجاری فروش (ثبت نمی‌شود)

  2. برگشت از فروش و تخفیفات

  3. تخفیف نقدی فروش

برگشت از فروش#

ماهیت حساب برگشت از فروش → بدهکار

برگشت از فروش و تخفیفات XXX

حساب‌های دریافتنی XXX

تخفیف نقدی فروش#

در صورت استفاده مشتری:

صندوق 6,014,000 تخفیفات نقدی فروش 186,000

حساب‌های دریافتنی 6,200,000

ماهیت تخفیفات نقدی فروش → بدهکار

انبارگردانی#

در پایان سال مالی، شمارش فیزیکی کالا انجام می‌شود.

به این فرآیند «انبارگردانی» گفته می‌شود.

روش‌های ارزشیابی موجودی کالا#

پس از تعیین مقدار موجودی پایان دوره، باید ارزش آن مشخص شود.

در این بخش روش شناسایی ویژه بررسی می‌شود.

روش شناسایی ویژه#

در این روش، مشخص می‌شود هر واحد فروش‌رفته از کدام خرید تأمین شده است.

مثال:

خریدها: 200 واحد × 1040 400 واحد × 1100 300 واحد × 1200

جمع = 900 واحد

اگر 550 واحد فروش رفته باشد:

بهای تمام‌شده فروش = 614,000 ریال موجودی پایان دوره = 394,000 ریال

نکته تحلیلی مهم#

هر چه موجودی پایان دوره بیشتر باشد → بهای تمام‌شده فروش کمتر → سود بیشتر

و بالعکس.

بخش اول: روش‌های ارزیابی موجودی کالا#

عملیات حسابداری در مؤسسات بازرگانی (ارزیابی موجودی کالا)

در مؤسسات بازرگانی، یکی از مهم‌ترین موضوعات حسابداری، محاسبه «بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته» و «موجودی کالای پایان دوره» است. روش انتخابی برای ارزیابی موجودی کالا، مستقیماً بر سود و زیان، مالیات و وضعیت مالی شرکت اثر می‌گذارد.

در این فصل با روش‌های مختلف ارزیابی موجودی کالا آشنا می‌شویم و اثر هر روش را بر صورت‌های مالی بررسی می‌کنیم.

در پایان هر دوره مالی، شرکت باید مشخص کند:

  1. بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته چقدر است؟

  2. ارزش موجودی کالای باقی‌مانده در انبار چقدر است؟

برای پاسخ به این دو سؤال، چهار روش اصلی وجود دارد:

  1. شناسایی ویژه

  2. میانگین موزون

  3. اولین صادره از اولین وارده (FIFO)

  4. اولین صادره از آخرین وارده (LIFO)

در این روش، بهای هر کالای فروخته‌شده دقیقاً بر اساس قیمت خرید همان کالا تعیین می‌شود.

این روش زمانی کاربرد دارد که: - کالاها گران‌قیمت باشند - هر کالا مشخصات منحصر‌به‌فرد داشته باشد - تعداد کالا کم باشد

مثال: اگر 3 دستگاه لپ‌تاپ با قیمت‌های مختلف خریداری شود و دقیقاً مشخص باشد کدام دستگاه فروخته شده است، همان قیمت خرید به عنوان بهای تمام‌شده منظور می‌شود.

مزیت: - دقیق‌ترین روش

عیب: - برای کالاهای همگن و زیاد، عملی نیست

در این روش، ابتدا میانگین بهای تمام‌شده هر واحد کالا محاسبه می‌شود، سپس:

  • بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته = تعداد فروش × میانگین قیمت

  • موجودی پایان دوره = تعداد باقی‌مانده × میانگین قیمت

فرمول:

میانگین موزون هر واحد = (جمع بهای کالاهای آماده برای فروش) ÷ (تعداد کالاهای آماده برای فروش)

مثال عددی:

فرض کنید طی سال: - 300 واحد × 1,040 ریال - 400 واحد × 1,100 ریال - 200 واحد × 1,200 ریال

جمع کالا = 900 واحد جمع بهای خرید = 1,120,000 ریال

میانگین هر واحد = 1,120,000 ÷ 900 = 1,244 ریال

اگر 550 واحد فروخته شود:

بهای تمام‌شده فروش = 550 × 1,244 موجودی پایان دوره = تعداد باقی‌مانده × 1,244

نکته مهم: در روش ثبت دایمی، پس از هر خرید، میانگین جدید محاسبه می‌شود (میانگین موزون متحرک).

First In, First Out اولین وارده، اولین صادره

فرض این روش: کالایی که زودتر خریداری شده، زودتر فروخته می‌شود.

نتیجه: - موجودی پایان دوره از خریدهای جدیدتر تشکیل می‌شود. - در شرایط تورمی، سود بیشتر نشان داده می‌شود.

مثال:

خریدها: 200 واحد × 1,040 350 واحد × 1,100

اگر 550 واحد فروخته شود:

ابتدا 200 واحد از خرید اول سپس 350 واحد از خرید دوم

بهای تمام‌شده فروش: (200 × 1,040) + (350 × 1,100)

موجودی پایان دوره: از آخرین خرید باقی‌مانده محاسبه می‌شود.

Last In, First Out آخرین وارده، اولین صادره

فرض این روش: کالایی که دیرتر خریداری شده، زودتر فروخته می‌شود.

نتیجه: - موجودی پایان دوره از خریدهای قدیمی‌تر تشکیل می‌شود. - در شرایط تورمی، سود کمتر نشان داده می‌شود.

مثال:

اگر 550 واحد فروخته شود:

ابتدا از آخرین خرید سپس از خرید قبلی

بهای تمام‌شده فروش = (300 × 1,200) + (250 × 1,100)

نکته مهم: طبق استانداردهای حسابداری ایران، استفاده از روش LIFO مجاز نیست.

مقایسه اثر روش‌ها بر سود#

در شرایط افزایش قیمت‌ها:

  • FIFO → سود بیشتر

  • LIFO → سود کمتر

  • میانگین موزون → بین این دو

چرا؟

زیرا در FIFO، هزینه‌های قدیمی‌تر (ارزان‌تر) به فروش تخصیص داده می‌شود.

بخش دوم: گزارش‌های مالی مرتبط با موجودی کالا#

در مؤسسات بازرگانی، علاوه بر صورت سود و زیان، گزارش‌های زیر نیز تهیه می‌شود:

  1. صورت بهای تمام‌شده کالای خریداری‌شده

  2. صورت بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته

  3. صورت سود و زیان

ساختار:

خرید (-) برگشت از خرید و تخفیفات (-) تخفیفات نقدی خرید = خرید خالص (+) هزینه حمل خرید = بهای تمام‌شده کالای خریداری‌شده

موجودی اول دوره (+) بهای خرید خالص = کالای آماده برای فروش (-) موجودی پایان دوره = بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته

فروش (-) برگشت از فروش و تخفیفات (-) تخفیفات نقدی فروش = فروش خالص

(-) بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته = سود ناخالص

(-) هزینه‌های عملیاتی = سود خالص

روش ثبت ادواری و دایمی#

در سیستم ادواری:

  • هنگام خرید → حساب «خرید» بدهکار می‌شود.

  • هنگام فروش → فقط فروش ثبت می‌شود.

  • در پایان دوره → بهای تمام‌شده محاسبه می‌شود.

در سیستم دایمی:

  • هنگام خرید → موجودی کالا بدهکار می‌شود.

  • هنگام فروش → دو ثبت انجام می‌شود:

    1. ثبت فروش

    2. ثبت بهای تمام‌شده و کاهش موجودی

سیستم دایمی اطلاعات دقیق‌تری ارائه می‌دهد و در نرم‌افزارهایی مانند Odoo استفاده می‌شود.

جمع‌بندی فصل#

در این فصل آموختیم:

  • چهار روش اصلی ارزیابی موجودی کالا چیست.

  • هر روش چه اثری بر سود دارد.

  • چگونه بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته محاسبه می‌شود.

  • تفاوت سیستم ادواری و دایمی چیست.

  • ساختار گزارش‌های مالی مؤسسات بازرگانی چگونه است.

  • تفاوت سیستم دائمی و ادواری

  • نحوه ثبت خرید و فروش

  • ثبت تخفیفات و برگشت‌ها

  • محاسبه بهای تمام‌شده کالا

  • روش شناسایی ویژه

در فصل بعد به بررسی عمیق‌تر ثبت‌های حسابداری در مؤسسات بازرگانی خواهیم پرداخت.