فصل چهارم ==================================================== عملیات حسابداری در مؤسسات بازرگانی (بخش اول) ==================================================== پس از مطالعه این فصل انتظار می‌رود فراگیر بتواند: 1. ثبت رویدادهای مالی در مؤسسات بازرگانی را انجام دهد. 2. ثبت خرید و فروش کالا را در سیستم ادواری انجام دهد. 3. انواع تخفیفات خرید و فروش را بشناسد. 4. نحوه محاسبه و ثبت تخفیفات تجاری و نقدی را انجام دهد. 5. انواع برگشت از خرید و برگشت از فروش را تشخیص دهد. 6. ثبت حسابداری برگشت‌ها و تخفیفات را انجام دهد. 7. تفاوت سیستم ثبت دائمی و ادواری موجودی کالا را توضیح دهد. 8. اثر تغییرات موجودی کالا بر سود مؤسسه را تحلیل کند. 9. بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته را در سیستم ادواری محاسبه نماید. ---------------------------------------------------- مقدمه ---------------------------------------------------- در فصل‌های قبل با عملیات حسابداری در مؤسسات خدماتی آشنا شدید. در مؤسسات خدماتی، درآمد از ارائه خدمات حاصل می‌شود؛ اما در **مؤسسات بازرگانی**، فعالیت اصلی خرید و فروش کالا به منظور کسب سود است. تفاوت اصلی مؤسسات بازرگانی با مؤسسات خدماتی در وجود حساب «موجودی کالا» است. سود مؤسسات بازرگانی از رابطه زیر به دست می‌آید: سود = فروش - بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته - هزینه‌ها بنابراین آشنایی با نحوه ثبت خرید، فروش، تخفیفات و محاسبه موجودی کالا اهمیت ویژه‌ای دارد. ---------------------------------------------------- سیستم‌های ثبت موجودی کالا ---------------------------------------------------- برای ثبت عملیات مربوط به موجودی کالا دو روش وجود دارد: 1. سیستم ثبت دائمی (Perpetual) 2. سیستم ثبت ادواری (Periodic) در این فصل تمرکز اصلی بر **سیستم ثبت ادواری** است. ---------------------------------------------------- سیستم ثبت دائمی موجودی کالا ---------------------------------------------------- در این سیستم: - هنگام خرید کالا → حساب «موجودی کالا» بدهکار می‌شود. - هنگام فروش کالا → دو ثبت انجام می‌شود: الف) ثبت فروش ب) ثبت بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته در نتیجه در هر لحظه می‌توان مانده موجودی کالا را از دفاتر استخراج کرد. ---------------------------------------------------- سیستم ثبت ادواری موجودی کالا ---------------------------------------------------- در سیستم ادواری: - هنگام خرید کالا → حساب «خرید» بدهکار می‌شود. - هنگام فروش کالا → فقط حساب فروش ثبت می‌شود. - موجودی کالا طی سال در دفاتر ثبت نمی‌شود. - در پایان دوره از طریق انبارگردانی، موجودی تعیین می‌گردد. فرمول محاسبه بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته در سیستم ادواری: موجودی اول دوره + خرید خالص = کالای آماده برای فروش - موجودی پایان دوره = بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته ---------------------------------------------------- ثبت خرید کالا در سیستم ادواری ---------------------------------------------------- تعریف حساب خرید ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^ حساب خرید برای ثبت کالای خریداری‌شده به منظور فروش استفاده می‌شود. اگر کالا برای مصرف اداری خریداری شود، نباید در حساب خرید ثبت گردد. ---------------------------------------------------- مثال 1 – خرید نقدی کالا ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^ ۸۱/۲/۸ خرید کالا به مبلغ 2,300,000 ریال نقداً ثبت در دفتر روزنامه: خرید 2,300,000 صندوق 2,300,000 ---------------------------------------------------- مثال 2 – خرید نسیه کالا ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^ ۸۱/۲/۱۵ خرید کالا به مبلغ 1,700,000 ریال نسیه خرید 1,700,000 حساب‌های پرداختنی 1,700,000 ---------------------------------------------------- مثال 3 – خرید مختلط (نقد و نسیه) ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^ خرید کالا 2,840,000 ریال 1,200,000 نقد و بقیه نسیه خرید 2,840,000 صندوق 1,200,000 حساب‌های پرداختنی 1,640,000 ---------------------------------------------------- پرداخت بدهی خرید نسیه ---------------------------------------------------- در زمان پرداخت: حساب‌های پرداختنی XXX صندوق XXX ---------------------------------------------------- هزینه حمل کالای خریداری‌شده ---------------------------------------------------- طبق استانداردهای حسابداری، هزینه حمل بخشی از بهای تمام‌شده کالا است. در سیستم ادواری: هزینه حمل خرید XXX صندوق XXX ---------------------------------------------------- انواع تخفیفات خرید ---------------------------------------------------- 1. تخفیف تجاری 2. برگشت از خرید و تخفیفات 3. تخفیف نقدی خرید ---------------------------------------------------- 1) تخفیف تجاری ---------------------------------------------------- تخفیف تجاری کاهش قیمت قبل از صدور فاکتور است. در دفاتر حسابداری ثبت نمی‌شود. خرید به مبلغ خالص ثبت می‌شود. ---------------------------------------------------- 2) برگشت از خرید و تخفیفات ---------------------------------------------------- اگر بخشی از کالا معیوب باشد یا برگشت داده شود: حساب‌های پرداختنی XXX برگشت از خرید و تخفیفات XXX ماهیت حساب برگشت از خرید → بستانکار ---------------------------------------------------- 3) تخفیف نقدی خرید ---------------------------------------------------- اگر شرط مثلاً 2/10 , n/30 باشد یعنی: 2% تخفیف اگر ظرف 10 روز پرداخت شود. ثبت هنگام استفاده از تخفیف: حساب‌های پرداختنی 8,500,000 تخفیفات نقدی خرید 170,000 صندوق 8,330,000 ماهیت تخفیفات نقدی خرید → بستانکار ---------------------------------------------------- ثبت فروش کالا در سیستم ادواری ---------------------------------------------------- فروش نقدی: صندوق XXX فروش XXX فروش نسیه: حساب‌های دریافتنی XXX فروش XXX ---------------------------------------------------- دریافت وجه فروش نسیه ---------------------------------------------------- صندوق XXX حساب‌های دریافتنی XXX ---------------------------------------------------- تخفیفات فروش ---------------------------------------------------- 1. تخفیف تجاری فروش (ثبت نمی‌شود) 2. برگشت از فروش و تخفیفات 3. تخفیف نقدی فروش ---------------------------------------------------- برگشت از فروش ---------------------------------------------------- ماهیت حساب برگشت از فروش → بدهکار برگشت از فروش و تخفیفات XXX حساب‌های دریافتنی XXX ---------------------------------------------------- تخفیف نقدی فروش ---------------------------------------------------- در صورت استفاده مشتری: صندوق 6,014,000 تخفیفات نقدی فروش 186,000 حساب‌های دریافتنی 6,200,000 ماهیت تخفیفات نقدی فروش → بدهکار ---------------------------------------------------- انبارگردانی ---------------------------------------------------- در پایان سال مالی، شمارش فیزیکی کالا انجام می‌شود. به این فرآیند «انبارگردانی» گفته می‌شود. ---------------------------------------------------- روش‌های ارزشیابی موجودی کالا ---------------------------------------------------- پس از تعیین مقدار موجودی پایان دوره، باید ارزش آن مشخص شود. در این بخش روش شناسایی ویژه بررسی می‌شود. ---------------------------------------------------- روش شناسایی ویژه ---------------------------------------------------- در این روش، مشخص می‌شود هر واحد فروش‌رفته از کدام خرید تأمین شده است. مثال: خریدها: 200 واحد × 1040 400 واحد × 1100 300 واحد × 1200 جمع = 900 واحد اگر 550 واحد فروش رفته باشد: بهای تمام‌شده فروش = 614,000 ریال موجودی پایان دوره = 394,000 ریال ---------------------------------------------------- نکته تحلیلی مهم ---------------------------------------------------- هر چه موجودی پایان دوره بیشتر باشد → بهای تمام‌شده فروش کمتر → سود بیشتر و بالعکس. بخش اول: روش‌های ارزیابی موجودی کالا ================================================== عملیات حسابداری در مؤسسات بازرگانی (ارزیابی موجودی کالا) در مؤسسات بازرگانی، یکی از مهم‌ترین موضوعات حسابداری، محاسبه «بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته» و «موجودی کالای پایان دوره» است. روش انتخابی برای ارزیابی موجودی کالا، مستقیماً بر سود و زیان، مالیات و وضعیت مالی شرکت اثر می‌گذارد. در این فصل با روش‌های مختلف ارزیابی موجودی کالا آشنا می‌شویم و اثر هر روش را بر صورت‌های مالی بررسی می‌کنیم. در پایان هر دوره مالی، شرکت باید مشخص کند: 1. بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته چقدر است؟ 2. ارزش موجودی کالای باقی‌مانده در انبار چقدر است؟ برای پاسخ به این دو سؤال، چهار روش اصلی وجود دارد: 1. شناسایی ویژه 2. میانگین موزون 3. اولین صادره از اولین وارده (FIFO) 4. اولین صادره از آخرین وارده (LIFO) ------------------------------------------------------------ 1) روش شناسایی ویژه -------------------------------- در این روش، بهای هر کالای فروخته‌شده دقیقاً بر اساس قیمت خرید همان کالا تعیین می‌شود. این روش زمانی کاربرد دارد که: - کالاها گران‌قیمت باشند - هر کالا مشخصات منحصر‌به‌فرد داشته باشد - تعداد کالا کم باشد مثال: اگر 3 دستگاه لپ‌تاپ با قیمت‌های مختلف خریداری شود و دقیقاً مشخص باشد کدام دستگاه فروخته شده است، همان قیمت خرید به عنوان بهای تمام‌شده منظور می‌شود. مزیت: - دقیق‌ترین روش عیب: - برای کالاهای همگن و زیاد، عملی نیست ------------------------------------------------------------ 2) روش میانگین موزون -------------------------------- در این روش، ابتدا میانگین بهای تمام‌شده هر واحد کالا محاسبه می‌شود، سپس: - بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته = تعداد فروش × میانگین قیمت - موجودی پایان دوره = تعداد باقی‌مانده × میانگین قیمت فرمول: میانگین موزون هر واحد = (جمع بهای کالاهای آماده برای فروش) ÷ (تعداد کالاهای آماده برای فروش) مثال عددی: فرض کنید طی سال: - 300 واحد × 1,040 ریال - 400 واحد × 1,100 ریال - 200 واحد × 1,200 ریال جمع کالا = 900 واحد جمع بهای خرید = 1,120,000 ریال میانگین هر واحد = 1,120,000 ÷ 900 = 1,244 ریال اگر 550 واحد فروخته شود: بهای تمام‌شده فروش = 550 × 1,244 موجودی پایان دوره = تعداد باقی‌مانده × 1,244 نکته مهم: در روش ثبت دایمی، پس از هر خرید، میانگین جدید محاسبه می‌شود (میانگین موزون متحرک). ------------------------------------------------------------ 3) روش FIFO -------------------------------- First In, First Out اولین وارده، اولین صادره فرض این روش: کالایی که زودتر خریداری شده، زودتر فروخته می‌شود. نتیجه: - موجودی پایان دوره از خریدهای جدیدتر تشکیل می‌شود. - در شرایط تورمی، سود بیشتر نشان داده می‌شود. مثال: خریدها: 200 واحد × 1,040 350 واحد × 1,100 اگر 550 واحد فروخته شود: ابتدا 200 واحد از خرید اول سپس 350 واحد از خرید دوم بهای تمام‌شده فروش: (200 × 1,040) + (350 × 1,100) موجودی پایان دوره: از آخرین خرید باقی‌مانده محاسبه می‌شود. ------------------------------------------------------------ 4) روش LIFO -------------------------------- Last In, First Out آخرین وارده، اولین صادره فرض این روش: کالایی که دیرتر خریداری شده، زودتر فروخته می‌شود. نتیجه: - موجودی پایان دوره از خریدهای قدیمی‌تر تشکیل می‌شود. - در شرایط تورمی، سود کمتر نشان داده می‌شود. مثال: اگر 550 واحد فروخته شود: ابتدا از آخرین خرید سپس از خرید قبلی بهای تمام‌شده فروش = (300 × 1,200) + (250 × 1,100) نکته مهم: طبق استانداردهای حسابداری ایران، استفاده از روش LIFO مجاز نیست. ------------------------------------------------------------ مقایسه اثر روش‌ها بر سود ================================================== در شرایط افزایش قیمت‌ها: - FIFO → سود بیشتر - LIFO → سود کمتر - میانگین موزون → بین این دو چرا؟ زیرا در FIFO، هزینه‌های قدیمی‌تر (ارزان‌تر) به فروش تخصیص داده می‌شود. ------------------------------------------------------------ بخش دوم: گزارش‌های مالی مرتبط با موجودی کالا ================================================== در مؤسسات بازرگانی، علاوه بر صورت سود و زیان، گزارش‌های زیر نیز تهیه می‌شود: 1. صورت بهای تمام‌شده کالای خریداری‌شده 2. صورت بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته 3. صورت سود و زیان ------------------------------------------------------------ صورت بهای تمام‌شده کالای خریداری‌شده ------------------------------------------------------------ ساختار: خرید (-) برگشت از خرید و تخفیفات (-) تخفیفات نقدی خرید = خرید خالص (+) هزینه حمل خرید = بهای تمام‌شده کالای خریداری‌شده ------------------------------------------------------------ صورت بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته ------------------------------------------------------------ موجودی اول دوره (+) بهای خرید خالص = کالای آماده برای فروش (-) موجودی پایان دوره = بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته ------------------------------------------------------------ صورت سود و زیان مؤسسه بازرگانی ------------------------------------------------------------ فروش (-) برگشت از فروش و تخفیفات (-) تخفیفات نقدی فروش = فروش خالص (-) بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته = سود ناخالص (-) هزینه‌های عملیاتی = سود خالص ------------------------------------------------------------ روش ثبت ادواری و دایمی ================================================== در سیستم ادواری: - هنگام خرید → حساب «خرید» بدهکار می‌شود. - هنگام فروش → فقط فروش ثبت می‌شود. - در پایان دوره → بهای تمام‌شده محاسبه می‌شود. در سیستم دایمی: - هنگام خرید → موجودی کالا بدهکار می‌شود. - هنگام فروش → دو ثبت انجام می‌شود: 1. ثبت فروش 2. ثبت بهای تمام‌شده و کاهش موجودی سیستم دایمی اطلاعات دقیق‌تری ارائه می‌دهد و در نرم‌افزارهایی مانند Odoo استفاده می‌شود. ------------------------------------------------------------ جمع‌بندی فصل ================================================== در این فصل آموختیم: - چهار روش اصلی ارزیابی موجودی کالا چیست. - هر روش چه اثری بر سود دارد. - چگونه بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته محاسبه می‌شود. - تفاوت سیستم ادواری و دایمی چیست. - ساختار گزارش‌های مالی مؤسسات بازرگانی چگونه است. - تفاوت سیستم دائمی و ادواری - نحوه ثبت خرید و فروش - ثبت تخفیفات و برگشت‌ها - محاسبه بهای تمام‌شده کالا - روش شناسایی ویژه در فصل بعد به بررسی عمیق‌تر ثبت‌های حسابداری در مؤسسات بازرگانی خواهیم پرداخت.