تاریخچه حسابداری#
حسابداری از جمله فعالیتهایی است که از آغاز شکلگیری تمدن بشری وجود داشته است. انسانها از همان زمان که دادوستد و پرداختودریافت شکل گرفت، نیاز داشتند روشی برای ثبت و نگهداری اطلاعات مالی خود داشته باشند.
در تمدنهای باستانی، مانند بابل، نوعی ثبت ساده حسابها وجود داشت و نگهداری دفاتر حسابداری ـ هرچند به شکل ابتدایی ـ انجام میشد. در مصر باستان، درآمدها و هزینهها بر روی پاپیروس ثبت میشد و حقوق و دستمزدها را با خط مخصوصی یادداشت میکردند. اسناد بهجامانده از آن دوران نشان میدهد که ثبت معاملات و فعالیتهای بازرگانی سابقهای بسیار طولانی دارد.
پایههای نظامهای نوین حسابداری، بهویژه سیستم دفترداری دوطرفه (دوبل)، به قرون میانی بازمیگردد. قدیمیترین اسناد موجود در این زمینه مربوط به سال ۱۲۱۱ میلادی است که در موزههای بزرگ دنیا نگهداری میشود. در سال ۱۴۹۴ میلادی، راهب ایتالیایی لوکا پاچولی (Luca Pacioli) نخستین کتاب چاپی درباره دفترداری دوطرفه را منتشر کرد. برخی پژوهشگران معتقدند بسیاری از اصول حسابداری امروز، ریشه در همان رساله دارد.
همچنین گفته میشود که پیش از پاچولی، بندتو کوترولی (Benedetto Cotrugli) نیز درباره این موضوع مطالبی نوشته بود، اما اثر پاچولی نخستین اثری است که بهطور رسمی منتشر شد و تأثیر گستردهای بر گسترش حسابداری گذاشت.
با گسترش بازارهای سرمایه و تشکیل شرکتهای سهامی، نیاز به نظارت بر فعالیتهای مالی و جلوگیری از تقلب و تخلف افزایش یافت. به همین دلیل، حرفه حسابرسی بهتدریج شکل گرفت. در انگلستان، قانون شرکتها در سال ۱۸۶۲ میلادی حسابرسی شرکتهای سهامی را الزامی کرد. سپس در سال ۱۸۸۰، «انجمن حسابداران خبره انگلستان و ویلز» تأسیس شد و به این ترتیب، نظام حرفهای حسابداری با استانداردها و مقررات مشخص شکل گرفت.
در ایران نیز حسابداری پیشینهای طولانی دارد. از دوران باستان، برای اداره امور حکومتی و ثبت درآمد و مخارج کشور، روشهایی برای نگهداری حسابها وجود داشته است. در تمدن ساسانی، سیستمهای نسبتاً پیشرفتهای برای ثبت امور مالی و اداره املاک دولتی به کار میرفت. در دوره سلجوقیان نیز قوانین مالیاتی و روشهای ثبت درآمدها شناخته شده بود.
در دوران معاصر، حسابداری و حسابرسی بهصورت رسمی و قانونی در ایران مطرح شد. در سال ۱۳۳۵ قانون مربوط به حسابداران رسمی تصویب گردید و عنوان «حسابدار رسمی» یا «محاسب قسمخورده» به کار گرفته شد. در سال ۱۳۴۰ نیز آییننامهای در این زمینه تدوین شد و زمینه شکلگیری انجمنهای حرفهای حسابداری فراهم آمد. هدف از این اقدامات، رسیدگی به حسابها و دفاتر اشخاص و شرکتها و اظهار نظر در مورد اختلافات مالی بود.
پس از انقلاب اسلامی، در سال ۱۳۶۲ سازمان حسابرسی با تصویب قانون مربوطه تشکیل شد. این سازمان با ادغام چند مؤسسه حسابرسی دولتی فعالیت خود را آغاز کرد و بهعنوان مرجع تخصصی و رسمی تدوین اصول و ضوابط حسابداری و حسابرسی در سطح کشور شناخته شد.
همچنین در بهمنماه سال ۱۳۷۲، قانون استفاده از خدمات تخصصی و حرفهای حسابداران به تصویب رسید. بر اساس این قانون، بهمنظور اعمال نظارت مالی بر واحدهای تولیدی، بازرگانی و خدماتی و برای حفظ منافع عمومی و صاحبان سرمایه، استفاده از خدمات حسابداران ذیصلاح الزامی شد.
امروزه حسابداری نهتنها ابزاری برای ثبت رویدادهای مالی است، بلکه یکی از ارکان اصلی شفافیت اقتصادی، پاسخگویی و تصمیمگیری در سازمانها و نهادهای مختلف به شمار میآید. امید است این نوشتار بتواند گامی مؤثر در جهت آشنایی بهتر با مبانی این دانش و ارتقای سطح آگاهی مالی خوانندگان بردارد.