فصل پنجم
=================================
اسناد تجاری

اهداف رفتاری
-----------------

پس از مطالعه این فصل انتظار می‌رود فراگیر بتواند:

1. مفهوم اسناد تجاری را توضیح دهد.
2. انواع اسناد تجاری (چک، سفته و برات) را تشریح کند.
3. ثبت‌های حسابداری مربوط به صدور و دریافت سفته را انجام دهد.
4. ثبت‌های مربوط به واگذاری سفته به بانک جهت وصول را ثبت کند.
5. ثبت‌های مربوط به تنزیل (فروش) سفته به بانک را انجام دهد.
6. ثبت‌های مربوط به نکول سفته را در دفاتر ثبت نماید.
7. نحوه ثبت سفته‌های تضمینی را در حساب‌های انتظامی بداند.
8. تفاوت‌های اساسی چک، سفته و برات را بیان کند.

------------------------------------------------------------

مقدمه
-----------------

در دنیای امروز، حجم معاملات اقتصادی بسیار گسترده است و جابجایی فیزیکی پول نقد در بسیاری از موارد عملی یا ایمن نیست.  
به همین دلیل «اسناد تجاری» به‌عنوان ابزارهای اعتباری و جایگزین پول نقد مورد استفاده قرار می‌گیرند.

اسناد تجاری علاوه بر تسهیل معاملات، دارای پشتوانه قانونی هستند و مقررات خاصی بر آنها حاکم است.

------------------------------------------------------------

مفهوم اسناد تجاری
=================================

اسناد تجاری به طور کلی اوراق بهاداری هستند که:

- بین فعالان اقتصادی رد و بدل می‌شوند
- متضمن تعهد پرداخت مبلغ معین هستند
- قابلیت نقل و انتقال دارند
- مشمول مقررات خاص قانون تجارت می‌باشند

در معنای خاص، مهم‌ترین اسناد تجاری عبارت‌اند از:

- چک
- سفته (فته‌طلب)
- برات

در این فصل تمرکز اصلی بر سفته و عملیات حسابداری مربوط به آن است.

------------------------------------------------------------

بخش اول: چک
=================================

چک سندی است که به موجب آن صادرکننده، بانک را مأمور می‌کند مبلغ معینی را از محل موجودی حساب خود به دارنده چک پرداخت نماید.

ویژگی‌های مهم چک:

- وسیله پرداخت است (نه وسیله اعتبار)
- باید در زمان صدور، وجه آن نزد بانک موجود باشد
- در صورت نبود موجودی، جنبه کیفری دارد
- ممکن است در وجه حامل، شخص معین یا به حواله‌کرد صادر شود

در حسابداری، ثبت چک در فصل مربوط به وجوه نقد بررسی می‌شود.

------------------------------------------------------------

بخش دوم: سفته
=================================

تعریف سفته
-----------------

به موجب قانون تجارت، سفته سندی است که به موجب آن امضاکننده تعهد می‌کند مبلغی را در موعد معین یا عندالمطالبه به شخص معین یا به حواله‌کرد او پرداخت نماید.

ویژگی‌های سفته:

- وسیله اعتبار است
- می‌تواند مدت‌دار باشد
- در معاملات نسیه کاربرد فراوان دارد
- معمولاً برای تضمین تعهدات نیز استفاده می‌شود

------------------------------------------------------------

ثبت سفته در دفاتر حسابداری
=================================

۱) ثبت در دفاتر صادرکننده سفته
---------------------------------

هنگامی که شرکت بابت خرید نسیه سفته صادر می‌کند:

مثال:

شرکت الف کالایی به مبلغ 4,000,000 ریال خریداری و یک فقره سفته دو ماهه صادر می‌کند.

ثبت در دفاتر شرکت الف:

بدهکار: خرید ................ 4,000,000  
بستانکار: اسناد پرداختنی .... 4,000,000  

نکته:
حساب «اسناد پرداختنی» جزء بدهی‌های ترازنامه است.

------------------------------------------------------------

۲) ثبت در دفاتر دریافت‌کننده سفته
---------------------------------

در دفاتر فروشنده:

بدهکار: اسناد دریافتنی ...... 4,000,000  
بستانکار: فروش ............... 4,000,000  

نکته:
اسناد دریافتنی جزء دارایی‌های ترازنامه است.

اگر سررسید کمتر از یک سال باشد → اسناد دریافتنی کوتاه‌مدت  
اگر بیش از یک سال باشد → اسناد دریافتنی بلندمدت

------------------------------------------------------------

۳) تمدید یا تعویض سفته
---------------------------------

اگر در سررسید، سفته با سفته جدید تعویض شود:

در دفاتر صادرکننده:

بدهکار: اسناد پرداختنی (قدیم)  
بستانکار: اسناد پرداختنی (جدید)

در دفاتر دارنده:

بدهکار: اسناد دریافتنی (جدید)  
بستانکار: اسناد دریافتنی (قدیم)

(در عمل می‌توان صرفاً تاریخ را اصلاح نمود.)

------------------------------------------------------------

۴) وصول سفته در سررسید
---------------------------------

الف) پرداخت نقدی

در دفاتر صادرکننده:

بدهکار: اسناد پرداختنی  
بستانکار: وجه نقد

در دفاتر دارنده:

بدهکار: وجه نقد  
بستانکار: اسناد دریافتنی

------------------------------------------------------------

ب) وصول از طریق بانک

مرحله اول: ارسال سفته به بانک

بدهکار: اسناد دریافتنی در جریان وصول  
بستانکار: اسناد دریافتنی

مرحله دوم: پس از وصول توسط بانک

بدهکار: بانک  
بستانکار: اسناد دریافتنی در جریان وصول

------------------------------------------------------------

۵) تنزیل سفته (فروش سفته به بانک)
=================================

گاهی دارنده سفته قبل از سررسید، آن را به بانک می‌فروشد.  
بانک مبلغی را بابت بهره (کارمزد) کسر کرده و بقیه را پرداخت می‌کند.

فرمول محاسبه بهره:

هزینه تنزیل = مبلغ اسمی × نرخ × مدت باقی‌مانده / 12

مثال:

سفته 2,000,000 ریالی چهارماهه  
پس از دو ماه با نرخ 18٪ تنزیل می‌شود.

هزینه تنزیل = 2,000,000 × 18% × (2/12)  
= 60,000

وجه دریافتی = 1,940,000

ثبت:

بدهکار: بانک ............... 1,940,000  
بدهکار: هزینه بهره ........ 60,000  
بستانکار: اسناد دریافتنی تنزیل شده .... 2,000,000  

پس از وصول بانک از صادرکننده:

بدهکار: اسناد دریافتنی تنزیل شده  
بستانکار: اسناد دریافتنی

------------------------------------------------------------

۶) نکول سفته
=================================

اگر صادرکننده در سررسید از پرداخت خودداری کند، سفته «نکول» می‌شود.

در دفاتر دارنده:

بدهکار: حساب‌های دریافتنی  
بستانکار: اسناد دریافتنی

زیرا دیگر یک سند تجاری معتبر نیست و به طلب عادی تبدیل می‌شود.

در دفاتر صادرکننده ثبت خاصی انجام نمی‌شود.

------------------------------------------------------------

۷) سفته تضمینی
=================================

گاهی سفته برای تضمین انجام تعهدات صادر می‌شود (نه بابت بدهی واقعی).

در این حالت از «حساب‌های انتظامی» استفاده می‌شود.

مثال:

بدهکار: حساب‌های انتظامی  
بستانکار: طرف حساب انتظامی  

پس از استرداد سفته:

بدهکار: طرف حساب انتظامی  
بستانکار: حساب‌های انتظامی  

نکته:
حساب‌های انتظامی در ترازنامه منعکس نمی‌شوند و ماهیت آماری دارند.

------------------------------------------------------------

بخش سوم: برات
=================================

تعریف برات
-----------------

برات سندی است که به موجب آن صادرکننده از شخص دیگری می‌خواهد مبلغ معینی را در موعد مشخص به شخص ثالث پرداخت کند.

اشخاص درگیر در برات:

1. برات‌کش (صادرکننده)
2. برات‌گیر (متعهد پرداخت)
3. دارنده برات

تفاوت مهم برات با سفته:

در برات سه شخص وجود دارد، در سفته دو شخص.

------------------------------------------------------------

مقایسه چک، سفته و برات
=================================

چک:
- وسیله پرداخت
- نیازمند موجودی
- جنبه کیفری دارد

سفته:
- وسیله اعتبار
- می‌تواند مدت‌دار باشد
- برای معاملات نسیه و تضمین کاربرد دارد

برات:
- سه‌جانبه است
- نیاز به قبول برات‌گیر دارد
- در معاملات تجاری بزرگ استفاده می‌شود

------------------------------------------------------------

خلاصه ثبت‌های مهم
=================================

صدور سفته بابت خرید:
    خرید بدهکار / اسناد پرداختنی بستانکار

دریافت سفته بابت فروش:
    اسناد دریافتنی بدهکار / فروش بستانکار

وصول نقدی:
    وجه نقد بدهکار / اسناد دریافتنی بستانکار

ارسال به بانک:
    اسناد در جریان وصول بدهکار / اسناد دریافتنی بستانکار

تنزیل:
    بانک و هزینه بهره بدهکار / اسناد دریافتنی تنزیل شده بستانکار

نکول:
    حساب‌های دریافتنی بدهکار / اسناد دریافتنی بستانکار

سفته تضمینی:
    حساب انتظامی بدهکار / طرف حساب انتظامی بستانکار

------------------------------------------------------------

جمع‌بندی فصل
=================================

در این فصل آموختیم:

- اسناد تجاری ابزارهای مهم معاملات اعتباری هستند.
- سفته مهم‌ترین سند تجاری در عملیات حسابداری است.
- ثبت‌های حسابداری سفته بسته به نوع عملیات متفاوت است.
- تنزیل سفته منجر به شناسایی هزینه بهره می‌شود.
- سفته تضمینی در حساب‌های انتظامی ثبت می‌شود.
- چک، سفته و برات از نظر ماهیت و کاربرد تفاوت دارند.